Ìwé Mẹ́ta (ní èdè Gẹ́ẹ́sì Pentateuch, ní èdè Héber a máa ń pè ní Torah — “Ọ̀rọ̀ ìtọ́sọ́nà”) ní Ìbẹ̀rẹ̀, Iṣẹ́, Léví, Àwọn Èèyàn, Ìwé Kejì. Èyí ni ìpìlẹ̀ gbogbo Ìwé Mímọ́ Jùda àti Kristẹni: láti ìdàgbàsókè àti ìṣòro, kọjá sí àwọn baba, lọ sí Ẹ́gípítì, jáde láti Ẹ́gípítì, ìpinnu Sí-nai, òfin ìbọ̀rẹ, ìrìn àjò inú aginjù, àti àkọsílẹ̀ ikẹhin Móṣé nípa Ilẹ̀ Àlàáfíà. Wikipedia — Pentateuch ṣàkóso àwọn àfihàn orísun (J, E, P, D) tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ń lò láti ṣàlàyé ìtẹ̀sí àti ìjíròrò inú ìwé; Britannica — Pentateuch fi hàn ipa òfin àti ìsìn ti àwọn ìwé marun-un nínú ìṣe Jùda. Àwọn olùkọ́ ẹ̀sìn kò nílò “yàn ẹgbẹ́” àfihàn yìí lẹ́sẹkẹsẹ, ṣùgbọ́n ó yẹ kí wọ́n mọ̀: àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ń sọ̀rọ̀ nípa ìlànà àtúnṣe pẹ́pẹ́, kò sì jẹ́ pé ó dájú pé wọ́n ń kọ́ ẹ̀sìn tí ìjọ ń jẹ́rìí.
Ìwé kọọkan nínú gbolohun kan (lati tọ́ka sí)
Ìbẹ̀rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ọ̀run àti ènìyàn tí a dá sí àwòrán Ọlọ́run, lẹ́yìn náà ń tọ́pa àwọn baba àti ọ̀nà tó yọrí sí ìdílé Jákọbù — àkọsílẹ̀ fún “àwọn ènìyàn ìpinnu.” Iṣẹ́ jẹ́ àárín àfihàn: ìkà, Pásọ́, ìtòsọ́na láti kọjá òkun àti aginjù, ìpinnu àti Ẹ̀sì Méjì. Léví ṣàlàyé ìtẹ́wọ́gbà nípasẹ̀ ìbọ̀rẹ, ìmọ́tótó, àti ipa àwọn alufaa. Àwọn Èèyàn sọ ìran tí ń rìn àjò, ìdáhùn, àti ìmúrasílẹ̀ fún ààlà. Ìwé Kejì jẹ́ àkọsílẹ̀ ìtàn òfin àti ìpe ìgbàgbọ́ kí wọ́n tó wọ Ilẹ̀ — “gbọ́ àti ṣe” (shema) di àfihàn àdúrà Jùda títí di òní. O lè tọ́ka sí àwọn ẹ̀ka àkọ́kọ́ lórí Bible Gateway pẹ̀lú ọ̀pọ̀ ìtúmọ̀.
“Gbọ́, ẹ̀yin Iṣráẹ́l: Ọlọ́run wa ni Ẹlẹ́dàá, Ọlọ́run ni ọkan.”
— Ìwé Kejì 6:4 (gbolohun àkọ́kọ́ Shema — tọ́ka sí ìtúmọ̀)Ìtàn pẹ̀lú ẹ̀sìn: ìpinnu, ilẹ̀, àti àwọn ènìyàn
Ìwé Mẹ́ta kì í ṣe “òfin tó gbẹ́kẹ̀ lé”: gbogbo apá òfin ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ẹnìkan tó jẹ́ Ọlọ́run tí ó gbà wọn là (Iṣẹ́ 20 bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú “Èmi ni Ọlọ́run… tí mo ti mú ẹ jade”). Ẹ̀sìn Katoliki kà àwọn ìwé yìí gẹ́gẹ́ bí ìmúrasílẹ̀ fún Kristi — nítorí náà, àwọn àkọ́lé nínú Ọjọ́ Àìkú àti àwọn ayẹyẹ máa ń yí padà láti Ìwé Mẹ́ta sí Ẹ̀sì pẹ̀lú ìtàn “ti ṣẹlẹ̀” tàbí “ti ni ìmọ̀lẹ̀ tó péye ju.” Nígbà tí o bá ń kọ́ ẹ̀kọ́, jọ̀wọ́ kọ́ àkọsílẹ̀: apá yìí sọ nípa Ọlọ́run báwo, nípa ènìyàn báwo, nípa àjọṣe báwo — mẹ́ta ìbéèrè yìí yóò ràn é lọwọ láti yago fún ìjiyà nínú ìtàn ìwé tí o bá gbagbe ìgbàgbọ́.
Ìmúrasílẹ̀ loni
Àwọn akọ́lé Ìwé Mẹ́ta — ìdájọ́, ìfẹ́, ìsinmi (sabbath), ìtọ́jú àwọn aláìní, ìtẹ́lọ́run nínú àjọṣe — ṣi n fa ìṣòro fún àwọn oluka ìtàn àgbàlagbà lónìí. Má ṣe yára “fi òfin Móṣé” kó sí àkókò yìí láì kọja sí Kristi àti ẹ̀kọ́ Ìjọ; ṣùgbọ́n má ṣe foju kọ́ rẹ̀ nítorí pé o rí i pé ó nira: jọ̀wọ́ lo àlàyé, gbọ́ ìtàn nínú ìjọsìn, àti kó apá kọọkan pẹ̀lú àdúrà.
Àkótán Ìwé Mẹ́ta
- Ìwé marun-un: IB, IS, LV, ÀE, IK — láti ìdàgbàsókè títí dé ìmúrasílẹ̀ sí Ilẹ̀ Àlàáfíà.
- Àkópọ̀: ìpinnu Sí-nai, òfin àti ìbọ̀rẹ, ìgbé ayé àjọṣe tí a ti sọ di mímọ́.
- Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ń jíròrò orísun; àwọn olùgbọ́ ń kó nínú ìgbàgbọ́ àti Ìjọsìn.
- Ìtúmọ̀ pẹ̀lú Ẹ̀sì láti rí ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú Kristi gẹ́gẹ́ bí ìṣe ìjọ.
