Trong chương ba của Tin Mừng Thứ Tư (Ga 3,1–21), Thánh Gioan thuật lại cuộc đối thoại thâm sâu trong đêm tại Giêrusalem giữa Chúa Giêsu và ông Nicôđêmô, một người thuộc nhóm Pharisêu và là thủ lãnh người Do Thái (thành viên Thượng Hội Đồng). Chi tiết ông Nicôđêmô tìm đến với Chúa Giêsu 'ban đêm' mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc trong thần học Gioan: vừa phản ánh sự dè dặt của con người trước dư luận, vừa diễn tả tâm hồn đang bước ra khỏi bóng tối của Lề Luật cũ để tìm kiếm Ánh Sáng Thật của thế gian (Ga 1,9). Dù nhìn nhận Chúa Giêsu là vị Thầy từ Thiên Chúa mà đến nhờ các dấu lạ, ông Nicôđêmô lại được dẫn vào một mặc khải vượt xa tri thức kinh sư: muốn vào Nước Thiên Chúa, con người phải được tái sinh siêu nhiên nhờ Bí tích Rửa Tội và tình yêu tự hiến của Con Một Thiên Chúa trên Thập Giá (Sách Giáo Lý Hội Thánh Công Giáo, GLHTCG 458, 1215, 1257).
Sinh Ra Bởi Nước Và Chúa Thánh Thần: Mầu Nhiệm Tái Sinh Trong Bí Tích Rửa Tội
Chúa Giêsu mở đầu cuộc đối thoại bằng lời khẳng định long trọng: 'Thật, tôi bảo thật ông: không ai có thể thấy Nước Thiên Chúa, nếu không được sinh ra một lần nữa / bởi ơn trên' (Ga 3,3). Thánh Gioan sử dụng trạng từ Hy Lạp anothen, vừa có nghĩa là 'một lần nữa' (tái sinh) vừa có nghĩa là 'từ trên cao' (từ trời). Vì chỉ hiểu theo nghĩa đen trần thế, ông Nicôđêmô thắc mắc làm sao một người già có thể chui vào lòng mẹ một lần nữa. Chúa Giêsu liền giải thích rằng sự tái sinh thiêng liêng ấy được thực hiện 'bởi nước và Thần Khí' (Ga 3,5)—bản văn nền tảng của Tân Ước mặc khải về Bí tích Rửa Tội (GLHTCG 1215, 1257).
Cũng như Thần Khí Thiên Chúa từng bay lượn trên mặt nước thuở tạo thành (St 1,2) và Chúa Thánh Thần đã rợp bóng trên Đức Mẹ Maria trong ngày Truyền Tin để Ngôi Lời mặc lấy xác phàm, chính Chúa Thánh Thần cũng ngự xuống trên dòng nước Rửa Tội để biến đổi người tín hữu thành nghĩa tử của Thiên Chúa. Khác với sự sinh hạ theo xác thịt vốn mang lấy bản tính sa ngã, sự sinh hạ bởi Chúa Thánh Thần thông ban chính sự sống thần linh. Tựa như gió (pneuma, vừa nghĩa là 'gió' vừa là 'Thần Khí') muốn thổi đâu thì thổi, Chúa Thánh Thần âm thầm đổi mới tâm hồn từ bên trong, mời gọi tín hữu cất lên bài ca mới như lời các Thánh Vịnh phụng vụ.
"Chúa Giêsu đáp: 'Thật, tôi bảo thật ông: không ai có thể vào Nước Thiên Chúa, nếu không sinh ra bởi nước và Thần Khí. Cái gì bởi xác thịt sinh ra thì là xác thịt; cái gì bởi Thần Khí sinh ra thì là thần khí.'"
— Gioan 3,5–6 (Bản dịch Nhóm Phiên Dịch Các Giờ Kinh Phụng Vụ)
Con Rắn Đồng Được Giương Cao Và Tình Yêu Cứu Độ Của Thiên Chúa Cha
Khi ông Nicôđêmô hỏi làm sao ơn tái sinh từ trời ấy có thể thực hiện được, Chúa Giêsu dẫn ông đến Mầu Nhiệm Vượt Qua ngang qua hình ảnh tiên trưng Cựu Ước trong sách Dân Số (Ds 21,4–9). Trên hành trình sa mạc, khi dân Ítraen bị rắn độc cắn chết, Thiên Chúa đã truyền cho ông Môsê đúc một con rắn đồng và treo lên cây cột, để bất cứ ai bị rắn cắn mà nhìn lên đó với lòng tin thì được cứu sống. Trong thần học Gioan, động từ 'được giương cao' (hypsoo) vừa chỉ việc Chúa Giêsu bị treo lên trên gỗ Thập Giá, vừa chỉ sự tôn vinh Người lên ngự bên hữu Chúa Cha.
"Như ông Môsê đã giương cao con rắn trong sa mạc, Con Người cũng sẽ phải được giương cao như vậy, để ai tin vào Người thì được sống muôn đời. Thiên Chúa yêu thế gian đến nỗi đã ban Con Một, để ai tin vào Con của Người thì khỏi phải chết, nhưng được sống muôn đời."
— Gioan 3,14–16 (Bản dịch Nhóm Phiên Dịch Các Giờ Kinh Phụng Vụ)
Chính từ Thập Giá ấy, nơi Đức Mẹ đứng kiên vững bên cạnh người môn đệ yêu dấu, máu và nước đã tuôn trào từ cạnh sườn Đức Kitô như nguồn mạch của Bí tích Thánh Thể và Rửa Tội. Như Đức Giáo hoàng Phanxicô và Sách Giáo Lý (GLHTCG 458) nhấn mạnh, câu Kinh Thánh vàng ngọc Gioan 3,16 vén mở lý do tối hậu của mầu nhiệm Nhập Thể và Cứu Chuộc: Thiên Chúa sai Con Một đến không phải để lên án thế gian thương tích, nhưng để chữa lành và ban sự sống vĩnh cửu cho nhân loại.
Những Điểm Cốt Lõi
- Ý Nghĩa Kép Của Từ Anothen: Được 'sinh ra bởi ơn trên' (Ga 3,3) khẳng định ơn cứu độ không phải là nỗ lực tự tu thân của con người, nhưng là hồng ân tái sinh nhưng không từ trời.
- Sự Cần Thiết Của Bí Tích Rửa Tội: Lời Chúa Giêsu 'sinh ra bởi nước và Thần Khí' (Ga 3,5) xác lập giáo huấn của Hội Thánh về phép Rửa Tội như cửa ngõ bước vào Nước Thiên Chúa (GLHTCG 1215, 1257).
- Tiên Trưng Con Rắn Đồng: Cũng như dân Ítraen nhìn lên con rắn đồng của ông Môsê trong sa mạc thì được sống (Ds 21,9), ai ngước nhìn Chúa Giêsu chịu đóng đinh với đức tin sẽ nhận được sự sống đời đời.
- Trái Tim Của Tin Mừng (Ga 3,16): Việc Thiên Chúa Cha trao ban Con Một biểu lộ lòng thương xót vô biên nhằm cứu độ chứ không kết án thế gian (GLHTCG 458).
- Hành Trình Ra Khỏi Đêm Tối: Đức tin của ông Nicôđêmô trưởng thành từ cuộc gặp gỡ ban đêm đến hành động can đảm đem một trăm cân mộc dược và trầm hương đến mai táng Chúa Giêsu dưới chân đồi Canvê (Ga 19,39).

Bước Ra Khỏi Bóng Tối Để Sống Trong Ánh Sáng Sự Thật
Cuộc trò chuyện giữa Chúa Giêsu và ông Nicôđêmô nhắn nhủ gì cho người tín hữu hôm nay? Nhiều người khởi đầu hành trình đức tin giống như ông Nicôđêmô—bị thu hút bởi Lời Chúa nhưng vẫn còn ngần ngại từ bỏ sự an toàn cá nhân hay lối suy nghĩ tự mãn. Thế nhưng hạt giống ân sủng gieo vào đêm ấy đã trổ sinh hoa trái khi ông Nicôđêmô lên tiếng bênh vực Chúa Giêsu trước Thượng Hội Đồng (Ga 7,50–51) và công khai bước ra ánh sáng trên đồi Canvê cùng ông Giuse thành Arimathê để tôn kính thi hài Đấng Cứu Thế (Ga 19,39–42). Khi sống trọn ân sủng Rửa Tội dưới sự dẫn dắt của Chúa Thánh Thần và học gương tín thác của Đức Mẹ, mỗi chúng ta được mời gọi 'thực hành sự thật và đến cùng ánh sáng' (Ga 3,21).
